Z sercem w kuchni - jak zadbać o dietę w chorobach kardiologicznych?

Polska uznawana jest za kraj o wysokim ryzyku sercowo-naczyniowym. Każdego roku niemal 75 tysięcy naszych rodaków doświadcza udaru mózgu, a 80 tysięcy – zawału serca. Niestety, wiele Polek i Polaków nie wie, co tak naprawdę wywołuje choroby serca oraz jak im skutecznie przeciwdziałać. A przecież tak niewiele potrzeba. Dużo zależy od tego, co mamy na talerzu.

Choroby kardiologiczne czy, inaczej mówiąc, choroby układu sercowo-naczyniowego to grupa chorób charakteryzujących się dysfunkcją układu krążenia. Ich częstość występowania wzrasta wraz z wiekiem. Stanowią najczęstszą przyczynę zgonów na świecie (odpowiadają za 17,9 miliona zgonów rocznie!). Ponad 80 procent zgonów związanych z chorobami układu krążenia spowodowanych jest zawałem serca (co roku umiera w Polsce ok. 15 tysięcy osób) i udarem mózgu, przy czym jedna trzecia tych zgonów następuje przedwcześnie u osób poniżej 70. roku życia.

Prognozowany dalszy wzrost zachorowań na choroby układu krążenia (ChUK) i wynikająca z tego wysoka umieralność spowodował powstanie dwa lata temu Narodowego Programu Chorób Układu Krążenia (NPChUK). Jest to wieloletni program na lata 2022-2032 wprowadzający kompleksowe zmiany w polskiej kardiologii i dziedzinach pokrewnych związanych z chorobami układu krążenia. Jego podstawowymi celami są:

• obniżenie zachorowalności i umieralności z powodu ChUK, w tym obniżenie nadumieralności mężczyzn w wieku produkcyjnym (25-64 lata);
• zmniejszenie różnic regionalnych w zachorowalności i umieralności z powodu ChUK związanej z dostępnością do świadczeń zdrowotnych;
• zredukowanie poziomu klasycznych czynników ryzyka ChUK w populacji, takich jak nadciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, zaburzenia lipidowe, otyłość i cukrzyca.

Choroby sercowo-naczyniowe i ich przyczyny

Do głównych chorób układu krążenia zaliczamy: chorobę wieńcową (zwaną też chorobą niedokrwienną serca), chorobę małych naczyń mózgowych, chorobę tętnic obwodowych, arytmie serca, udary, zawał mięśnia sercowego (atak serca), niewydolność serca, upośledzenie funkcji poznawczych naczyniowych i otępienie naczyniowe.

Ważnymi czynnikami ryzyka ChUK są wspomniane już: nadciśnienie (nieleczone lub nieskutecznie leczone może doprowadzić do zawału serca, lub udaru mózgu), podwyższony poziom cholesterolu, otyłość, cukrzyca (przyspieszająca procesy miażdżycowe), palenie tytoniu (palący mężczyźni są co najmniej dwukrotnie bardziej obciążeni prawdopodobieństwem rozwoju choroby wieńcowej niż niepalący), spożywanie alkoholu i stres.

Do innych czynników ryzyka zalicza się płeć męską, podeszły wiek, siedzący tryb życia, menopauzę, podwyższone stężenie fibrynogenu, homocysteiny czy kwasu moczowego we krwi. Ostatnio ukazują się publikacje naukowe, w których przedstawiane są nowe dowody wskazujące na związek między mikroflorą jelitową a różnymi chorobami, w tym chorobami układu krążenia. Zmieniony skład flory jelitowej został szczegółowo opisany w przypadku ChUK, takich jak np. miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, niewydolność serca i arytmia.

Jak zadbać o serce? Książki o chorobach układu krążenia

To proste! Należy kontrolować ciśnienie tętnicze krwi (utrzymywać je w granicach normy poniżej 140 /90 mmHg), dbać o prawidłowe stężenie cholesterolu, którego wartość powinna zawierać się w przedziale do 200 mg/dl, ograniczyć spożywanie alkoholu, uprawiać regularnie aktywność fizyczną dostosowaną do wieku oraz stanu zdrowia, nie palić, ale też i unikać ekspozycji biernej na dym tytoniowy, nie stresować się i… zdrowo się odżywiać.

Moglibyśmy podjąć się tu próby wymieniania produktów, których spożywanie wpływa korzystnie na pracę naszego serca i cały układ krążenia i takich, które źle na nas działają, ale nie ma co wyważać otwartych drzwi. Zrobili to już autorzy książki pt. „Żywienie w chorobach serca” - dr n. o zdr. Michał Czapla (dietetyk, ratownik medyczny, specjalista promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej) oraz prof. dr hab. n. med. Piotr Jankowski (specjalista w dziedzinie kardiologii i chorób wewnętrznych, profesor i kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Gerontokardiologii w Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego w Warszawie).

W swojej liczącej 600 stron książce, podzielonej na 25 rozdziałów, poza informacjami dotyczącymi czynników ryzyka chorób serca, oceną ryzyka sercowo-naczyniowego czy dietoprofilaktyki chorób serca, piszą także m.in. o wpływie mikrobioty jelitowej na choroby serca, a także o wybranych modelach żywieniowych stosowanych w chorobach serca (dieta śródziemnomorska, dieta DASH, diety wegetariańskie). Oddzielne rozdziały poświęcili postępowaniu żywieniowemu w dyslipidemii, nadciśnieniu tętniczym, w niewydolności serca czy po przeszczepie serca. Dużo miejsca w publikacji poświęcono też żywieniu pacjentów ze współistniejącymi chorobami takimi jak np. hiperurykemia i dna moczanowa, insulinooporność i cukrzyca typu 2 czy cukrzyca typu 1. Oddzielnie potraktowano zagadnienie żywienia osób starszych z chorobami serca i dzieci z chorobami serca. Omówiono również suplementy diety stosowane w chorobach kardiologicznych czy interakcje leków i suplementów diety z żywnością.

Inną pozycją, na którą chcielibyśmy zwrócić uwagę, jest „Dieta w niewydolności serca. Poradnik dla pacjenta” (Michał Czapla, Adrian Kwaśny). Jak napisała w przedmowie do niej dr n. o zdr. Marta Wleklik „[…] Autorzy książki w sposób niezwykle rzetelny opisują zagadnienia związane z dietą w niewydolności serca. Czytając, nie mogę oprzeć się wrażeniu, że kompendium to jest owocem bogatych doświadczeń klinicznych obu autorów, ale też odpowiedzią na potrzeby pacjentów, ich rodzin i bliskich. To także doskonałe narzędzie do pracy dla nas ̶ medyków ̶ pracujących w zespołach multidyscyplinarnych”. Bardzo praktyczną informacją uwzględnioną w tej książce są przepisy. Tak, przepisy! W oddzielnym rozdziale autorzy prezentują przykładowe przepisy śniadań, obiadów, kolacji, ale też i przekąsek, które mogą być przydatne podczas przygotowywania codziennych posiłków.