Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Od syndromologii do leczenia

Jedna z najciekawszych monografii z dziedziny psychiatrii. Nową książkę dra Macieja Żerdzińskiego pt. „Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Od sydromologii do leczenia” trudno jednoznacznie zakwalifikować do typowych opracowań medycznych.

To zapis drogi naukowej Autora, który uznawany jest za jednego z czołowych polskich specjalistów zajmujących się natręctwami.

Poszczególne tematy zostały omówione w sposób możliwie wszechstronny, zgodny ze współczesnym stanem wiedzy naukowej oraz oparty na ponad trzydziestoletnim doświadczeniu klinicznym dra M. Żerdzińskiego. Każdy z rozdziałów rozwija kluczowe aspekty OCD – od kontekstów historycznych i klasyfikacji diagnostycznych, przez etiopatogenezę, współchorobowość i wpływ zaburzenia na jakość życia, aż po kwestie praktyczne, takie jak diagnostyka i leczenie.

OCD to jedno z bardziej wymagających wyzwań diagnostycznych i terapeutycznych w dyscyplinie psychiatrii.

Monografia ta ma na celu nie tylko szczegółowe przedstawienie problematyki OCD, lecz także wskazanie obszarów wymagających dalszych badań oraz koniecznych zmian w podejściu diagnostycznym, terapeutycznym i edukacyjnym. Przedstawione analizy z pewnością przyczynią się do lepszego zrozumienia tego złożonego zaburzenia i skuteczniejszego wspierania osób nim dotkniętych

Co znajdziesz w książce?

• Ponad 700 stron wnikliwej, dogłębnej wiedzy;
• Interesujące analizy, zestawienia, tabele i ryciny;
• Podpowiedzi Autora dotyczące diagnozy, leczenia i terapii OCD;
• Autorskie spostrzeżenia i wnioski;
• Odniesienia kulturowe, historyczne, społeczne, religijne;
• Współczesne klasyfikacje schorzeń psychicznych (ICD-10, DSM-5 i ICD-11);
• Początek OCD, przebieg i jakość życia pacjentów z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi;
• Czynniki genetyczne i epigenetyczne;
• Omówienie stresu i traumy w ujęciu psychoanalitycznym i współczesnym;
• Dysfunkcje emocjonalne;
• Teorie behawioralne i poznawcze;
• Profil osobowości anankastycznej;
• Uniwersalne narzędzia diagnostyczne, oceny, skale, kwestionariusze;
• Temat współchorobowości (zaburzenia osobowości, choroby afektywne, depresja);
• Śmiały eksperyment czyli opisy przypadków wygenerowane przez AI pod ścisłą kontrolą Autora;
• Syndromologię zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w ujęciu praktycznym – od natrętnych myśli, obsesji wątpliwości, kontroli, impulsywnych i wyobrażeniowych, kontrastowych, religijnych aż po błądzenie umysłu, obsesyjne spowolnienie i różne rodzaje kompulsji

Dla kogo jest ta książka?

• Lekarzy psychiatrów
• Psychologów klinicznych
• Osób przygotowujących się do egzaminów specjalizacyjnych
• Studentów, chcących związać swoją przyszłość zawodową z psychiatrią czy psychologią kliniczną

Mniej znane fakty o OCD:

• Nie istnieje jeden „typowy” wariant OCD. Zaburzenie może przejawiać się zarówno w postaci wyraźnych rytuałów, jak i ukrytych przymusów myślowych. U jednych przybiera formę niekończącej się kontroli, u innych – paraliżującej niemożności podjęcia decyzji.
• Obsesje często dotyczą sensu życia, winy, odpowiedzialności, istnienia lub relacji z absolutem. Samo zrozumienie znaczenia tych treści nie przynosi pacjentowi ulgi.
• Rytuały nie zawsze uspokajają.
• Redukcja objawów nie oznacza jeszcze zdrowia. Ustąpienie natręctw może maskować utrzymującą się sztywność myślenia, wewnętrzny przymus i lęk przed utratą kontroli.
• Osobowość anankastyczna często współwystępuje z OCD. Perfekcjonizm, surowość moralna, potrzeba porządku i nadmierna kontrola to nie tylko tło – mogą one podtrzymywać objawy lub je ukrywać.
• Złość to często niedostrzegany składnik OCD.
• Skuteczne leczenie wykracza poza eliminację objawów. Farmakoterapia i terapia poznawczo-behawioralna to istotne narzędzia. Dopiero praca nad tożsamością, relacją z lękiem, strukturą osobowości i egzystencjalnym doświadczeniem pacjenta prowadzi do głębszej zmiany, czyli pełnego powrotu do zdrowia.
• Nie wszystkie kompulsje są widoczne. Część z nich ma charakter wyłącznie mentalny i polega na odczynianiu w myślach, np. poprzez powtarzanie słów, formuł, liczenie, modlitwy, unieważnianie „złych” myśli lub przywoływanie „dobrych” obrazów.
• Ciche kompulsje potrafią zająć cały dzień – niektóre osoby z OCD potrafią przez wiele godzin „odczyniać” w myślach jedno zdanie. Otoczenie może tego nie zauważyć.
• OCD może dotyczyć również języka – znane są przypadki natręctw związanych z analizowaniem słów, gramatyki, składni, a nawet dźwięku własnych wypowiedzi.
• Niepokój zamiast treści. U niektórych pacjentów obsesje są pozbawione konkretnej treści, dominującym objawem jest uogólnione, trudne do opisania poczucie, że „coś jest nie tak”.
• Syndrom fałszywego OCD – część pacjentów błędnie uważa, że cierpi na OCD, ponieważ doświadcza uporczywych myśli. Różnicowanie z innymi zaburzeniami (np. osobowością borderline czy zaburzeniami lękowymi) bywa dla specjalisty skrajnie trudne.

POBIERZ PLAKAT AUTORA

Słowem, które niezwykle rzadko przychodzi do głowy, podczas pisania recenzji monografii naukowej, jest przyjemność. Monografie, zwłaszcza tak obszerne jak dzieło doktora Macieja Żerdzińskiego nie bywają przyjemne. Znacznie częściej są trudnymi lekturami, najeżonymi specjalistycznymi terminami, sprawiają wrażenie jakby Autor pisał je raczej dla siebie niż dla Czytelnika. Bywają też zwyczajnie nudne, napisane zbyt zawiłym językiem (albo operujące nieuzasadnionymi uproszczeniami), często z niejasnym albo wręcz nieobecnym przesłaniem, myślą przewodnią. Takich wad monografia Żerdzińskiego nie ma. To się naprawdę czyta! Czyta się, pomimo ponad 900 stron tekstu, pomimo złożoności poruszanej materii, pomimo nieodpartego wrażenia brnięcia w tematy trudne i bez prostych rozwiązań czy odpowiedzi. W moim głębokim przekonaniu czyta się, ponieważ w trakcie tej lektury spotyka się nie tylko treść, potężną dawkę współczesnej naukowej wiedzy, ale, nade wszystko, Autora, doświadczonego klinicystę, który do niemal każdego omawianego aspektu jest w stanie napisać osobistą, wynikającą z tego, czego się nauczył od swoich pacjentów, opowieść. Opowieść Macieja Żerdzińskiego jest tak angażująca i wciągająca także, a może przede wszystkim, dlatego, że jest on nie tylko ekspertem w dziedzinie i wyśmienitym praktykiem, ale także filtruje zarówno wiedzę naukową, jak i doświadczenia kliniczne poprzez siebie, człowieka wielu talentów, pisarskich, plastycznych czy muzycznych.

Na trzy sprawy chciałbym zwrócić uwagę. Po pierwsze, monografia Macieja Żerdzińskiego jest praktycznie kompletna. Ciężko znaleźć aspekt nieporuszony, nieomówiony. Jest także aktualna, z licznymi, starannie dobranymi odniesieniami do nowoczesnej literatury (ale też osadzona w dziełach bardziej klasycznych), które Autor nie tylko cytuje, ale też krytycznie analizuje. Podkreślić warto, że wśród cytowanych pozycji są także wyniki własnych, oryginalnych badań Żerdzińskiego, co uwypukla fakt, że jest on nie tylko sprawnym „sprawozdawcą”, ale też faktycznym uczestnikiem światowych badań nad tematem. Omawiane tematy są precyzyjnie uporządkowane, według jasnego klucza, pożądaną informację jest łatwo znaleźć, co powoduje, że można tę książkę czytać „od deski do deski”, co bardzo mocno rekomenduję, ale też bardziej wybiórczo, w poszukiwaniu konkretnej informacji. Autor ma też świadomość takich możliwych sposobów czytania, stąd cenne w tak obszernym opracowaniu odniesienia do innych rozdziałów, propozycje sięgnięcia do tekstu dalej lub wcześniej. Po drugie, nie mamy do czynienia z pracą encyklopedysty, chłodnego kronikarza, ale raczej z podejściem hybrydowym, połączeniem „lustra faktów i zdarzeń” i indywidualnych przemyśleń, wątpliwości czy zastrzeżeń. Stąd, dla przykładu, fragment o kryteriach diagnostycznych według ICD i DSM, zamiast nudnych tabelek (tak czy siak obecnych), jest raczej krytyczną analizą możliwych problemów, które takie czy inne rozwiązanie niesie. Tego typu przykładów jest w monografii wiele, by przytoczyć choćby niezwykle ciekawe wywody na temat możliwych związków zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego i osobowości anankastycznej lub wskazywanie, że powszechnie uważana za standard terapia poznawczo-behawioralna może mieć swoje ograniczenia i że można z powodzeniem, u wybranych pacjentów sięgnąć po inne opcje oddziaływań psychoterapeutycznych. Po trzecie wreszcie, ogromną siłą książki są odniesienia praktyczne, opisy indywidualnych historii pacjentów, od ilustracji na poziomie objawów, po odniesienia do procesów terapeutycznych. Te swoiste „opisy przypadków”, nawet jeśli mają charakter lakonicznych cytatów z wypowiedzi pacjentów, mogą być bezcenną pomocą dla praktyków, klinicystów. Niezwykle ciekawe i innowacyjne są modele przypadków pacjentów z osobowością obsesyjno-kompulsyjną opracowane przy współpracy z AI. Autor opisuje tu wygenerowane przez AI przykłady modelowej pacjentki, współmałżonka i dzieci oraz możliwych scenariuszy dla systemu rodzinnego i propozycje postępowania. Autor opisuje również jakich doświadczył trudności, pracując z AI, jakie potencjalne pułapki mogą czekać na niewystarczająco refleksyjnego użytkownika tego narzędzia.

Podsumowując.

Czytelnik dostaje do ręki dzieło dopracowane i kompletne, absolutnie unikalne nie tylko na rynku wydawniczym w Polsce, ale też światowym. I, co niezmiernie ważne, jednocześnie jest to książka w równym stopniu obiektywna, przedstawiająca aktualny „state of the art”, jak i autorska, pozwalająca na spotkanie z fascynującym naukowcem i klinicystą w jednym.

prof. dr hab. n. med. Tomasz Sobów