Utrzymać się na powierzchni

Okazuje się, że większość badanych samotnych rodziców i osób długotrwale bezrobotnych uznaje, iż wskutek realizacji polityk warunkowego dochodu minimalnego i aktywnej integracji społecznej „z trudem utrzymuje się na powierzchni”. Podobnie oceniają te polityki pracujący biedni, z tym że dla nich korzystanie z pomocy społecznej jest trudniejsze z powodu instytucjonalnej bezwładności agend zaangażowanych w udzielanie wsparcia, reagujących bardzo zachowawczo na poszerzający się zakres zjawiska biedy wśród osób pracujących, zwanego in-work poverty. Zasadniczym problemem jest więc niemożność wyrwania się z biedy, sukcesem natomiast uniknięcie marginalizacji mającej postać bezdomności, ciężkich chorób, głodu, prostytucji, uzależnień, utraty najbliższej rodziny. Odkrycie zjawiska „utrzymywania się na powierzchni” spowodowało, że (…) postanowiłyśmy użyć perspektywy sprawstwa do analizy położenia osób badanych. Zgromadzony materiał badawczy w szczególności dotyczy strategii życiowych – także tych odnoszących się do życia codziennego – trajektorii biedy, poczucia podmiotowości oraz opisu posiadanych przez rodziny zasobów i ich wykorzystywania. Perspektywa sprawstwa okazała się niezwykle owocna, ponieważ pozwoliła określić, jakie czynniki najbardziej ograniczają wydobywanie się z biedy. Ze Wstępu Praca włożona w powstanie tej książki budzi podziw. Trud Autorek sprowadza się do wieloaspektowych porównań sytuacji ludzi biednych i prób radzenia sobie z biedą w pięciu krajach europejskich (Niemcy, Wielka Brytania wraz ze Szkocją, Szwecja, Włochy i Polska). Instytucje delegowane do pomocy biednym versus potrzeby samych beneficjentów pomocy to podstawowa płaszczyzna owych porównań. Z recenzji wydawniczej dr hab. Hanny Palskiej

Spis treści

Spis treści Wiesława Kozek Wstęp 9 Część I. KONCEPCJE I KONTEKSTY WALKI Z BIEDĄ Wiesława Kozek 1. Koncepcje walki z biedą jako podstawa analizy 27 1.1. W poszukiwaniu potocznych koncepcji dotyczących tego, jak walczyć z biedą 29 1.2. O hydrze. Dlaczego bieda utrzymuje się w społeczeństwie? 37 1.3. Dlaczego tak trudno jest pokonać biedę? 41 1.4. Koncepcyjne podstawy walki z biedą i wykluczeniem społecznym w Unii Europejskiej 46 Julia Kubisa 2. Zagadnienie sprawstwa w badaniach nad ubóstwem 54 2.1. Sprawstwo jako zagadnienie teoretyczne 56 2.2. Amartya Sen – sprawstwo w warunkach niedostatku możliwości działania 61 2.3. Ruth Lister podejście do sprawstwa – oddać głos doświadczającym biedy 63 2.4. Upłciowienie doświadczania biedy 69 2.5. Trajektoria biedy – użyteczna koncepcja? 69 Julia Kubisa, Marianna Zieleńska 3. Proces badawczy 72 3.1. Etapy badania i użyte metody 72 3.2. Wiedza z dokumentów i danych zastanych 74 3.3. Wywiady eksperckie 74 3.4. Wywiady quasi-biograficzne 75 3.5. Przygotowanie do badań i sytuacja wywiadu – potrzebne kompetencje badawcze oraz wyzwania etyczne 78 3.6. Charakterystyka badanych grup beneficjentów MIS 79 3.7. Proces badania w poszczególnych miastach 80 3.8. Problemy i ogólna ocena wywiadów 81 3.9. Problemy w trakcie wywiadów 82 Marianna Zieleńska 4. System dochodów minimalnych jako element struktury indywidualnego sprawstwa przy wydobywaniu się z ubóstwa 89 4.1. Płaszczyzny porównania 90 4.2. Rozległość systemów dochodów minimalnych 99 4.3. Świadczenia 102 4.4. Struktura programów: dostęp do świadczeń i instrumentów rynku pracy oraz usług społecznych 107 4.5. Podsumowanie: modele systemów dochodów minimalnych – aktywizacja kontra łagodzenie ubóstwa 112 4.4.1. Dostęp do świadczeń 107 4.4.2. Dostęp do instrumentów aktywizacji i usług społecznych 110 4.4.3. Aktywizacja i warunkowość 111 Wiesława Kozek 5. Społeczności lokalne w obliczu biedy mieszkańców 115 5.1. Wyłonienie się problemu biedy i wykluczenia jako faktu społecznego 121 5.2. Uprawomocnienie walki z biedą i wykluczeniem społecznym 128 5.3. Mobilizacja do działania 137 5.4. Oficjalny plan działania 141 5.5. Realizacja planu działania: od zarządzania do współzarządzania? 144 5.6. Podsumowanie 149 Część II. WALKA Z BIEDĄ W PERCEPCJI JEJ DOŚWIADCZAJĄCYCH Marianna Zieleńska 6. Lokalne systemy walki z biedą w ocenie beneficjentów 155 6.1. Prawa socjalne – od teoretycznej koncepcji do praktyki dnia codziennego 156 6.2. Wypłacane zasiłki socjalne w perspektywie porównawczej 158 6.3. Dostęp do świadczeń 166 6.4. Warunkowość i sankcje 168 6.5. Dostęp do usług 171 6.6. Rola pracowników socjalnych 176 6.7. Podsumowanie 177 Julia Kubisa 7. Trajektorie biedy i sprawstwo osób doświadczających ubóstwa 181 7.1. Pomiędzy kulturą, strukturą i sprawstwem – sytuowanie strategii badawczej 181 7.2. Opis położenia badanych w czasie ostatnich pięciu lat z ich perspektywy 188 7.2.1. Zdarzenia, które zmieniły przebieg życia badanych 188 7.2.2. Doświadczanie biedy w życiu codziennym 189 7.2.3. Doświadczanie biedy a samoidentyfikacja ze statusem biednego 189 7.2.4. Doświadczenia na rynku pracy 190 7.3. Trajektoria biedy w życiu badanych 192 7.4. Sprawstwo w ostatnich pięciu latach 197 7.4.1. Czynniki utrudniające pokonanie biedy 199 7.4.2. Czynniki zwiększające możliwości wydobycia się z ubóstwa 204 7.5. Aspekty specyficzne dla badanych krajów 205 7.6. Strategie i perspektywy na przyszłość 208 7.6.1. Podejście do przyszłości 209 7.6.2. Indywidualne plany i aspiracje związane z pokonaniem biedy 210 Wiesława Kozek 8. Zasoby a sprawstwo 215 8.1. Zmiany zasobów indywidualnych pod wpływem wsparcia socjalnego 218 8.2. Użyteczność zasobów społecznych i zmiany, które w nich zachodzą pod wpływem otrzymywanego wsparcia socjalnego 230 8.3. Wpływ polityki socjalnej na zasoby badanych a sprawstwo 242 8.4. Wnioski 245 Wiesława Kozek, Julia Kubisa, Marianna Zieleńska Zakończenie 246 Bibliografia 255 Noty o autorkach 273 Indeks nazwisk 274