Studia nad językiem Józefa Weyssenhoffa, cz. 2. Elementy kresowe w powieściach cyklu litewskiego

Elementy kresowe w powieściach cyklu litewskiego stanowią drugą część Studiów nad językiem Józefa Weyssenhoffa (część pierwsza: Język młodzieńczej korespondencji do Konstantego Marii Gorskiego, Kielce 2019, dotyczyła charakterystycznych zjawisk językowych obecnych w prywatnych listach przyszłego pisarza kierowanych w latach szkolnych i uniwersyteckich do kuzyna i serdecznego przyjaciela). Tym razem przedmiotem działań badawczych stały się różnego rodzaju zjawiska peryferycznej odmiany polszczyzny zwanej północnokresową utrwalone w trzech utworach literackich piewcy historycznych Kresów Wschodnich (Unia, Sobol i panna, Puszcza). Wybrane powieści stanowią wiarygodne źródło wiedzy o terytorialnym wariancie polszczyzny północnokresowej. Utrwalone w nich fakty językowe są nie tylko świadectwem regionalnej odmiany polszczyzny usytuowanej na dawnych Kresach Północno-Wschodnich, ale też dostarczają informacji na temat chronologii niektórych właściwości (gramatycznych i leksykalno-semantycznych), pozwalają zweryfikować i niejednokrotnie uzupełnić dostępne opisy zjawisk kresowych. Trzon rozprawy stanowi więc charakterystyka regionalnych właściwości północnokresowych wynotowanych z badanych tekstów literackich. Znalazły się tu zjawiska językowe dotyczące wszystkich podsystemów języka: fonetyczne, fleksyjne, składniowe, słowotwórcze i leksykalne. Działania badawcze obejmowały: opis, omówienie funkcji pełnionych w utworach oraz ocenę autentyczności (w oparciu o odpowiednią literaturę przedmiotu) wynotowanych faktów językowych. Na podstawie zebranego i scharakteryzowanego materiału można wysnuć następujące wnioski ogólne: – o tym, które właściwości pisarz uznawał za typowe dla północnokresowej odmiany polszczyzny, świadczy sposób prowadzenia stylizacji językowej oraz umieszczane bezpośrednio w tekście zasadniczym lub przypisach dodatkowe odautorskie objaśnienia; –literacki przekaz Weyssenhoffa odwzorowujący jakość, społeczne zróżnicowanie i charakterystyczne cechy polszczyzny północnokresowej drugiej połowy XIX i początków XX w. ma wartość dokumentarną. Zawarty w powieściach obraz tej polszczyzny stanowi cenny materiał i źródło wiedzy na temat polszczyzny litewskiej, zwłaszcza na opisanej przez pisarza części Kowieńszczyzny i białoruskiego Polesia.

Spis treści

Spis treści Uwagi wstępne . . . 9 Wykaz skrótów . . . 11 1. Wstęp . . . . 19 1.1. Zawartość pracy . . . 27 1.2. Dobór materiału i metody badawczej . . . 28 1.3. Polszczyzna połnocnokresowa . . . . 29 1.3.1. Zarys stanu badań . . . . . . 29 1.3.2. Kwestie terminologiczne . . . .38 1.4. Powieści „litewskie” – Unia, Sobol i panna, Puszcza . . . . 40 1.5. Wartość literackiego przekazu Weyssenhoffa . . . . . . . 50 1.6. Status polszczyzny na Litwie Kowieńskiej według Weyssenhoffa . . . 56 1.7. Klasyfikacja polszczyzny kowieńskiej według Weyssenhoffa i jego wiedza o tej odmianie języka polskiego zawarta w komentarzach i przypisach . . . . . . .59 1.8. Co wiemy o polszczyźnie na „białoruskim Polesiu” na podstawie Puszczy . . . . 64 2. Fonetyka i fonologia . . . .73 2.1. Wokalizm . . . . 73 2.1.1. Ślady akania . . . . 73 2.1.2. Wahania w rozkładzie jasnego o i pochylonego o . . . 76 2.1.3. Realizacja samogłosek nosowych . . . . . 78 2.1.4. Obecność grupy ir, yr . . .81 2.2. Konsonantyzm . . . . 83 2.2.1. Realizacja głoski h . . . . . . 83 2.2.2. Wahania w obrębie ciszących i szumiących . . . . . . 85 2.2.3. Hiperpoprawne ń przed c i k . . . 87 2.2.4. Wahania x? : x; ?? : ? . . . . 88 2.2.5. Oboczność x ? k . . . . 90 2.2.6. Mieszanie zakresow użycia r ? ž (rz) . . . . . 91 2.2.7. Realizacja v . . . 92 2.2.8. Protetyczne w . . . . . 93 2.2.9. Podwajanie społgłosek . . . 93 3. Fleksja . . .95 3.1. Rzeczowniki . . . 96 3.1.1. Wahania w kategorii rodzaju . . . . 96 3.1.2. Wahania w doborze końcowek rownoległych . . . . . . .100 3.2. Zaimki i przymiotniki . . . .. 110 3.2.1. Wahania w kategorii rodzaju w M. l.mn. przymiotnikow i zaimkow 110 3.2.2. Formy nieenklityczne bez akcentu logicznego . . . . 112 3.2.3. Nadużywanie zaimkow osobowych przy czasowniku . . . 116 3.2.4. Zaimek ichni . . . . . . . 119 3.2.5. Brak nagłosowego ń– w formach zaimkow . . . . . . . 120 3.2.6. Zaimek męskoosobowy ich w B. l.mn. zamiast żeńskorzeczowego je ………….121 3.2.7. Analityczne formy stopnia najwyższego przymiotnikow . . . . . . . 123 3.3. Czasowniki . . . . . . 124 3.3.1. Osobliwe formy czasu teraźniejszego . . . . . 124 3.3.2. Końcowka –m w 1. osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego . . . . 125 3.3.3. Analityczny czas przeszły z zaimkiem jako samodzielnym wykładnikiem osoby . . . . . . . . . . 128 3.3.4. Tryb przypuszczający . . . . 131 3.3.5. Chwiejność rodzaju w l.mn. czasownikow . . . . . 137 3.3.6. Wahania w użyciu zaimka się w czasownikach zwrotnych . . . . . . . 139 3.4. Imiesłowy . . . . . 142 3.4.1. Imiesłow teraźniejszy czynny . . . . . 144 3.4.2. Imiesłow czasu przeszłego na –szy . . . . . . 147 4. Składnia . . . . . . . . 155 4.1. Niezgodność między członami wypowiedzenia pod względem rodzaju i liczby . . . . . . 156 4.1.1. Brak zgodności w zakresie rodzaju pomiędzy podmiotem a orzeczeniem . . . . 156 4.1.2. Brak zgodności pod względem rodzaju pomiędzy rzeczownikiem a określającą go przydawką . . . . . . . . . 157 4.1.3. Podmiot w D. l.mn. przy orzeczeniu wyrażonym czasownikiem być w l.p. . . . . . 158 4.2. Dopełnieniowe konstrukcje przyimkowe i bezprzyimkowe . . . . . . 160 4.2.1. Charakterystyczne konstrukcje przyimkowe . . . . . 160 4.2.2. Charakterystyczne konstrukcje bezprzyimkowe . . . . . . 162 4.2.3. Pozostałe konstrukcje dopełnieniowe . . . . . .168 4.3. Charakterystyczne konstrukcje okolicznikowe . . . . . . . .170 4.3.1. Okolicznik miejsca typu poza jezierze ‘wzdłuż jeziora’ . . . . . . . . . 170 4.3.2. Inne okoliczniki miejsca . . . . . .171 4.3.3. Okolicznik czasu z przyimkiem z zamiast od wskazujący na początkowy moment czynności . . . . . .174 4.3.4. Inne okoliczniki czasu, miary i celu . . . . .175 4.4. Osobliwe konstrukcje składniowe . . . . . . . 177 4.4.1. Zdania bezpodmiotowe typu coż mnie z tobą robić . . . .177 4.4.2. Pomijanie łącznika w orzeczeniu imiennym . . . . . .179 4.4.3. Konstrukcja u mnie jest ‘mam’ . . . . 180 4.4.4. Konstrukcja zdania pytającego z wyrazem pytajnym a? ‘co’ zamykającym zdanie . . . . . . 184 4.4.5. Zdania bezmianownikowe z grupą nominalną w celowniku . . . . . 186 4.4.6. Celownik posiadania: być komuś ‘mieć’ . . . 187 4.4.7. Dopełniacz zamiast mianownika w związku rzeczownika z liczebnikami 2-4 . . . 190 4.4.8. Specyficzna konstrukcja być komuś w życzeniu . . . . . 191 4.5. Szyk wyrazow . . . . . . 192 4.5.1. Postwerbalna pozycja składniowa zaimka zwrotnego się . . . . . . . 192 4.6. Inne osobliwości składniowe . . . . . 197 4.6.1. Wskaźniki zespolenia . . . . . . 197 4.6.2. Funkcje partykuł, wykrzyknikow, wykrzyknień . . 204 5. Słowotwórstwo . . . . . . . . . . . 215 5.1. Słowotworstwo rzeczownikow . . . 216 5.1.1. Przyrostek –uk . . . . . . . . 216 5.1.2. Przyrostek –ko . . . . . . . 222 5.1.3. Przyrostek –owicz ? -ewicz . . . 225 5.1.4. Przyrostek –iszcze ? –yszcze . . . . . . 231 5.1.5. Przyrostek –ycha . . . . . . . 233 5.2. Słowotworstwo przymiotnikow . . . . . . . . .235 5.2.1. Przyrostek –owaty . . . . . . . . . 235 5.2.2. Przyrostek –uszcza . . . . . 237 5.3. Słowotworstwo przysłowkow . . . . .. . . . . 239 5.3.1. Przyrostek –owato . . . . . . . . . 239 5.4. Słowotworstwo czasownikow . . . . . .. . . 240 5.4.1. Wahania w obrębie prefiksow czasownikowych . . . . . 240 5.5. Zdrobnienia i spieszczenia . . . . . . . . . 246 5.5.1. Deminutywa i hipokorystyka rzeczownikowe utworzone za pomocą ruskiego pochodzenia sufiksow –eńk, –uk . . . . . . 248 5.5.2. Pozostałe deminutywa i hipokorystyka rzeczownikowe . . . . 249 5.5.3. Deminutywa przymiotnikowe z przyrostkiem –eńki . . . . 255 5.5.4. Deminutywa przysłowkowe . . . . . 256 6. Słownictwo . . . . . . . . . . . . 259 6.1. Słownik . . . . . . . 260 6.2. Frazeologizmy . . . . . . . . . 320 6.3. Semantyczno-funkcjonalna charakterystyka słownika . . . . . 323 7. Podsumowanie . . . . . . . . . . 329 Bibliografia . . . . . . . . . . . .. . . 345 Indeks . . . . . . . .. . . . . . . . . . . 361 Streszczenie . . . . . 369 Abstract . . . . . . . . . . . . .371